Дойду хааһынатыттан төһө көмө үбү ылабытый?

Тыа хаһаайыстыбатыгар үөһэттэн өйөбүл оҥоһуллар. Федеральнай бүддьүөттэн сыл аайы 1,5 млрд солк. кэриҥэ үп тиксэриллэр. Ону сорохтор, кутуйах оҕото түүлэннэҕинэ тоҥоругар дылы, мыыналлар. Ити өссө биһиги өрөспүүбүлүкэбит көбүччү угар уонна федеральнай таһымҥа итэҕэтиилээхтик көмүскүүр буолан, кыттыгас үп быһыытынан харгыһа суох кэлэ турар. Мантан аллара, мунааҕа суох буоларын туһуттан, хайысхаларынан, салааларынан ыйан уонна кэлиҥҥи 6 сылы ойуччу ылан көрдөрүөхпүт.

Ким үлэлиири өйүүллэр

Инньэ диирим олохтоох. Өскөтүн, өрөспүүбүлүкэ тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыыга уонна тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын, сырьетун, аһын-үөлүн ырыынактарын сүрүннээһиҥҥэ ылыммыт бырагырааматын дьаһалларын кыттыгас үбүлээһиҥҥэ федеральнай бүддьүөттэн 2012 с. 861 мөл. 407 тыһ. солк. кээмэйдээх үп кэлбит буоллаҕына, кэлиҥҥи икки сылга икки бүк эбилиннэ (2016 – 1 млрд 605 мөл. 807,17 тыһ., 2017 – 1 млрд 405 мөл. 608,28 тыһ. солк.).  Мантан сыччах тыа хаһаайыстыбатын үлэтин өйөөһүҥҥэ бэриллэр кээмэй 947 мөл. 454 тыһ. солкуобайга тиийэ сылдьыбыта (2016 с.). Былырыын бу көрдөрүү 598 мөл. 976,18 тыһ. солк. тэҥнэстэ. Ону үп-харчы татымынан уонна сорох түгэҥҥэ бэйэбит үлэҕэ-хамнаска кэдэйэн биэрэрбитинэн быһаарыахха сөп буолуо.

Холобур, сир үлэтигэр 2012 с. 295 мөл. 64 тыһ. солк. ыла сылдьыбыт буоллахпытына, сыл ахсын кыччаан-сарбыллан, былырыын 37,7 мөлүйүөҥҥэ диэри түстэ. Ол оннугар сүөһүнү иитии салаатыгар бэриллэр субсидия 94,5 мөлүйүөнтэн 288,5 мөлүйүөҥҥэ тиийэ улаатта. АПК-ы сайыннарыыга ылыллыбыт кирэдьиит (иэс) бырыһыанын толуйууга көрүллэр субсидия эбиллиэхтээҕэр эмиэ көҕүрээбитигэр бэйэбит буруйдаахпыт: 68 мөлүйүөнтэн 23 мөлүйүөҥҥэ “төкүнүйдүбүт”. Кэлиҥҥи икки сылга АПК эбийиэктэрин тутуу уонна тиэхиньикэ-тэрил атыылаһыы ороскуотун сорҕотун толуйууга үөһэттэн үп көрүллэр буолла. Ол курдук, ааспыт сылга 162 мөл. 867,2 тыһ. солк. кээмэйдээх субсидия улуустарга улахан хаһаайыстыбалар туттубут 12 хотоннорун ороскуотун 98,5 бырыһыанын толуйууга туттулунна. Маннык сэниэлээх өйөбүл хаһан даҕаны оҥоһулла илигэ. Ону тэҥэ, Дьокуускай аттынааҕы Тулагы Сыырдааҕар дьоппуон тэпилииссэтигэр 3 мөл. солк. бэриллибит.

Ити үөһэ ыйыллыбыты таһынан, сүөһүнү иитии салаата бааһынай хаһаайыстыбалар нөҥүө өйөнүллэр буолбутун саха бааһынайдара эттэринэн-тириилэринэн билбиттэригэр саарбахтаабаппын. Уһук Илиҥҥэ биһиэхэ чугасаһар субъект суоҕа чуолкай, киин уобаластарга даҕаны аҕыйах дииллэр. Ол курдук, саҥа үлэлээн эрэр фермердэргэ өйөбүл 2016 с. муҥутаан 306 мөл. 385 тыһ., оттон эмиэ ити сыл дьиэ кэргэн сүөһү иитэр фермаларын сайыннарыыга 186 мөл. 830 тыһ. солкуобайга тиийэ сылдьыбыта. Хомойуох иһин, эрдэ эппитим курдук, хааһына үбэ чарааһаан, ааспыт сылга тустааҕынан 43 мөл. 942,1 тыһ. уонна 23 мөл. 84,2 тыһ. солк. кээмэйдээх көмө үп тиксэрилиннэ. Босхоҕо үөрэммиччэ, хата, мыынабыт.

Дьиҥэр, баҕалаах билигин даҕаны баһаам ээ. “Саҥа саҕалааччылар” сайдан-үүнэн, хаһаайыстыбаларын кэҥэтиэхтэрин-улаатыннарыахтарын баҕараллара бааламмат. Иккис түһүмэҕинэн кинилэр аныгылыы толору механизациялаах хотон туттарга туруналларын тэрийиэх тустаахпыт. Өрөспүүбүлүкэ бэйэтин өттүттэн күттүөннээх көмө оҥоһуллар буолан, 2012 —  2017 сылларга  23 улууска 175 бааһынай хаһаайыстыбата грант ылан, билиҥҥи туругунан, 155 хотон тутуллан үлэлии турар. Онон, кэлиҥҥи сылларга ынах сүөһүбүт ахсаана бигэтийбитигэр, өссө ааспыт 2017 сыл түмүгүнэн 2 тыһ. кэриҥэ төбөнөн эбиллибитигэр судаарыстыба өйөбүлэ чахчы тирэх буолбутун бэлиэтиир сиэрдээх.

Тыа хаһаайыстыбатын потребительскай кэпэрэтииптэрэ материальнай-техническэй базаларын бөҕөргөтөллөрүн өйөөһүҥҥэ кэлиҥҥи үс сылга грант үбэ кэлэр. Ол курдук, икки бастакы сыл 38-тыы мөлүйүөн кэлэн баран, ааспыт сылга икки бүк кыччаата. Маны таһынан, бааһынай хаһаайыстыбалар (ИП-лары киллэрэн туран) сир учаастагын бас билиигэ оҥорторор ороскуоттарын толуйууга 2012 с. 5 мөл. 382 тыһ., 2014 с. 1 мөл. 84,74 тыһ. солк. көмө харчы көрүллэ сылдьыбыта. Бу хайысхаҕа бааһынайдар күүскэ ылсыбыттара эбитэ буоллар, үбүлээһин кээмэйэ өссө улаатыахтаах уонна салҕаныахтаах этэ. Өлүөнэ сүнньүгэр олорор нэһилиэктэр хаһаайыстыбалара халаан содулуттан оһоруналларыгар 2013 с. 101 мөл. 772 тыһ. солк. көмө оҥоһуллубутун үгүстэр умнубут буолуохтаахтар.

Тыа хаһаайыстыбатын сирин-уотун тупсарыыга туһуламмыт федеральнай бырагырааманан 2014 с. саҕалаан, кыра да буоллар, үп көрүллэрин мэлдьэһэр табыллыбат: 5 мөлүйүөнтэн саҕалаан 23 мөл. 177,8 тыһ. солкуобайга тиийдэ. Баҕа силэ байҕалга эмтээх. Табан туһаннахха, көдьүүһэ улахан буолуо.

Уу ситимэ, гаас оттук

Тыа сирин сайыннарыы туһунан илиим чэрдийиэр диэри суруйан-сырдатан кэллэҕим. Тыа сирин олоҕун-дьаһаҕын сайыннарыыга туһуламмыт федеральнай бырагыраама 2013 с. диэри, уон сылы быһа, үлэлээбитэ. Онтон “Тыа сирин 2014 – 2017 сс. уонна 2020 с. диэри кэмҥэ бигэтик сайыннарыы” диэн ааттанан, салгыы үлэлии турар. Ама, ким мэлдьэһиэй – гаас оттук киирбит, сайыҥҥы уу ситимэ тардыллыбыт бөһүөлэктэригэр ыаллар оһоххо хамначчыттыыллара уурайбытын, бэйэ үүннэрэр хортуоппуйа-хаппыыстата минньигэһин, оҕуруот-сад дэлэйбитин, олох-дьаһах чэпчээбитин-тупсубутун. Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин миниистирин солбуйааччы, бу хайысхаҕа үлэлиир департамены уһун кэмҥэ салайан кэлбит Николай Петров бигэргэтэринэн, 2003 сылтан саҕалаан 116 бөһүөлэк сайыҥҥы уу ситиминэн хааччылынна, ол иһигэр 2014 сылтан сыл аайы 6-7 эбийиэк тутуллан үлэҕэ киирэр. Эмиэ түөрт сыл иһигэр 9 бөһүөлэк ыаллара гаас оттукка холбоннулар. Маны тэҥэ, саҥа бырагыраама үлэлээбит түөрт сылыгар 7 ФАП тутулунна. Тыа сиригэр саҥа балыыһ а олоххо киириитэ —  эдэриттэн-эмэниттэн тутулуга суох, дьон барыларын кыһалҕатын таарыйарынан, тыын суолталаах.

Тыа сиригэр кэтэх олорор дьиэни тутууга Саха сирэ мэлдьи инники күөҥҥэ сылдьар. Өрөспүүбүлүкэ ылыммыт кээмэйин хайаан даҕаны толорор. Сыл ахсын ортотунан 400-түү дьиэ тутуллан киирэр. Бу үксэ – тыа сиригэр олорор-үлэлиир эдэр исписэлиистэр, эдэр ыаллар. Киһи кэрэхсиирэ баар, аныгы дьон кэлиҥҥи кэмҥэ көмөнү туһанан тупсаҕай, толору хааччыллыылаах туттарга-оҥосторго дьулуһар буоллулар. Тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар үлэлиир дьон уочаракка урутатан, чорбоччу тутуллаллара сөптөөх.

Өссө агрокластерынан олохсуйбут саҥа дьиэлэрдээх түөлбэлэр үөскээн эрэллэрэ тыа сирэ инникилээҕин туоһулуур. Бырагыраама иһинэн чөкө түөлбэлээн кэлимник тутуу хайысхата биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр ситиһиилээхтик киллэриллэр. Өссө бырагыраама 2013 с. диэри үлэлээбит бастакы түһүмэҕин саҕана Хаҥалас Нөмүгүтүгэр, Нам I Хомустааҕар итинник саҥа түөлбэлэр тутуллубуттара. Бырагыраама иккис түһүмэҕэр үп анаан көрүллэринэн, 2014 сылтан бэттэх Ороссолуодаҕа (Мэҥэ Хаҥалас), Ытык Күөлгэ (Таатта), Мугудайга (Чурапчы), Аппааныга (Нам), Антоновкаҕа (Ньурба) аныгылыы тииптээх бүтүн бөһүөлэктэр, ардах кэннинээҕи тэллэй курдук, сыл ахсын эбиллэ-үүнэ тураллара үөрдэр. Быйыл Сунтаар сэлиэнньэтигэр уонна Мэҥэ Хаҥалас Харатыгар тутууга үп көрүлүннэ.

Туох кистэлэ кэлиэй, айан-сырыы суоллаах бөһүөлэктэрбит сайын тураҥ буорга көмүллэн хаалаллар. Ол иһин, таҥас сууйан ыйаатаххына, сууйуоҥ иннинээҕэр кирдээх буолар. Хаһааҥҥа диэри буорбутугар-быылбытыгар буккуллан олоруохпутуй. Бөһүөлэктэр санитарнай-экологическай туруктарын тупсарар туһуттан бырагыраамаҕа киллэрэн, үс сылтан бэттэх тыа сирин нэһилиэнньэлээх пууннарыгар дьон-сэргэ үгүстүк сылдьар-тоҕуоруһар сирдэригэр итиэннэ тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын астыыр-таҥастыыр эбийиэктэргэ тиэрдэр массыына суолларын аспааллааһыҥҥа анаан үп (2015 – 32 мөл. 321,40 тыһ., 2016 – 261 мөл. 41,9 тыһ., 2017 – 234 мөл. 207,1 тыһ. солк.) көрүллэр буолла. Инньэ гынан, улуустар кииннэрин, улахан бөһүөлэктэр киирэр-тахсар суолларыттан үлэ саҕаланна. Холобур, Хотун Төҥүлү сайын салгынныын ырааһыран, күөх кэнчээринэн көрсөрө көрүөххэ дьикти. Бу үлэни Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин сакааһынан Суол уонна көлө министиэристибэтэ сүрүннүүр. Салгыы маннык кытыы, кыра нэһилиэктэр бөһүөлэктэригэр киирэн истэр бэрт этэ.

Василий НИКИФОРОВ.

 
По теме
Сунтаар бастыҥ ыанньыксыта ыйга 140-ча тыһ. солк. хамнаһы аахсар - Министерство сельского хозяйства             Ынах сүөһүнү иитэр улахан уонна орто кээмэйдээх хаһаайыстыбалары үп-харчы өттүнэн чэбдигирдиигэ туһуламмыт бырагыраама иккис сүрүн соруга – үлэһиттэр хамнастарын үрдэтэн, үлэҕэ көҕүлээһин.
01.02.2018
 
Константин Косачёв: «Российско-японские отношения сейчас переживают удивительный этап в своём развитии» - Администрация Правительства и Президента РС(Я) Третье совместное заседание Консультативного совета по содействию российско-японскому межпарламентскому и межрегиональному сотрудничеству и японо-российского «Дискуссионного клуба» Палаты советников Парламента Японии,
23.06.2018
«Единая Россия» празднует Ысыах Туймаады - Единая Россия 23 июня в местности Ус Хатын, во время празднования национального праздника Ысыах Туймаады, тусулгэ якутского регионального отделения Партии «ЕДИНАЯ РОССИЯ» собрало своих многочисленных соратников.
23.06.2018
 
Сардана Гурьева: «Благодаря кропотливой работе уполномоченных по правам человека защищены права многих якутян» - Администрация Правительства и Президента РС(Я) По итогам расширенного заседания Координационного совета Уполномоченных по правам человека в Дальневосточном федеральном округе, прошедшего сегодня впервые в Якутске,
22.06.2018
Двое жителей Вилюйского района Якутии осуждены к лишению свободы за применение насилия в отношении представителя власти - Следственный комитет фото из свободных источников Собранные следственными органами Следственного комитета России по Республике Саха (Якутия) доказательства признаны судом достаточными для вынесения приговора в отношении двух  жителей села
22.06.2018 Следственный комитет
Следственный комитет устанавливает причины и условия, которые могли способствовать совершению преступлений в отношении детей в результате неудовлетворительной организации их отдыха в летний период - Следственный комитет фото из свободных источников В ряде субъектов Российской Федерации с начала летних каникул произошло значительное количество трагических происшествий с детьми,
22.06.2018 Следственный комитет
Cостоялась открытая беседа о развитии V Международной якутской биеннале современного искусства - Администрация г.Якутск В рамках мероприятий Международной конференции «Города и люди» в Национальном художественном музее мировые эксперты современного искусства и стрит-арта встретились с творческой группой якутских мастеров.
22.06.2018 Администрация г.Якутск
JPG Файл - МВД Республики Саха (Якутия) На прошлых выходных в Чурапчинском районе сотрудник Управления по контролю за оборотом наркотиков МВД по Республике Саха (Якутия) старший лейтенант полиции Любомир Николаев стал чемпионом одного из самых престижных турни
23.06.2018 МВД Республики Саха (Якутия)
Тоҕус томтор оонньуута-2018: Любомир Николаев выиграл состязания многоборцев - Министерство спорта Через четыре года на юбилейном турнире по национальному и силовому многоборью «Тоҕус томтор оонньуута» памяти Степана Алексеева в рамках 370-летия Чурапчинского наслега Любомир Николаев вновь дублирует свою победу.
21.06.2018 Министерство спорта
Константин Косачёв: «Российско-японские отношения сейчас переживают удивительный этап в своём развитии» - Администрация Правительства и Президента РС(Я) Третье совместное заседание Консультативного совета по содействию российско-японскому межпарламентскому и межрегиональному сотрудничеству и японо-российского «Дискуссионного клуба» Палаты советников Парламента Японии,
23.06.2018 Администрация Правительства и Президента РС(Я)
«Единая Россия» празднует Ысыах Туймаады - Единая Россия 23 июня в местности Ус Хатын, во время празднования национального праздника Ысыах Туймаады, тусулгэ якутского регионального отделения Партии «ЕДИНАЯ РОССИЯ» собрало своих многочисленных соратников.
23.06.2018 Единая Россия